Branża okienna mówi własnym językiem: sztulp, rozwórka, klockowanie, ciepła ramka. Ten słownik tłumaczy go na polski - tak, żeby rozmowa z doradcą, lektura karty technicznej albo protokołu odbioru nie wymagała tłumacza. Definicje są neutralne i przeglądowe; tam, gdzie temat zasługuje na więcej, prowadzimy do pełnego poradnika.

Słownik obejmuje 56 pojęć w siedmiu grupach: od budowy okna, przez szklenie, parametry i normy, po montaż i eksploatację. Pierwsze zdanie każdego hasła jest pełną definicją - można je cytować samodzielnie. Hasła, które rozwijamy w osobnych poradnikach, prowadzą do pełnych artykułów.

Budowa okna

Ościeżnica

Ościeżnica to nieruchoma rama okna, zamocowana na stałe w otworze ściany, w której osadza się skrzydła. Przenosi ciężar okna na mur i stanowi bazę dla zaczepów okuć oraz uszczelnienia montażowego.

Skrzydło okienne

Skrzydło to ruchoma część okna, w której zamontowany jest pakiet szybowy. W zależności od okuć skrzydło może się rozwierać, uchylać albo przesuwać; jego waga i wymiar decydują o doborze zawiasów.

Słupek stały

Słupek stały to pionowy element konstrukcyjny dzielący ościeżnicę na części, do którego domykają się skrzydła. W przeciwieństwie do sztulpu pozostaje w otworze także przy otwartych obu skrzydłach.

Sztulp (ruchomy słupek)

Sztulp to listwa przymocowana do jednego ze skrzydeł okna dwuskrzydłowego, zastępująca słupek stały. Po otwarciu obu skrzydeł otwór pozostaje całkowicie wolny, bez pionowej przegrody w świetle okna.

Szpros (szczeblina)

Szpros to listwa dzieląca optycznie lub konstrukcyjnie taflę okna na mniejsze pola, stosowana głównie ze względów stylistycznych. Współcześnie najczęściej występuje jako szpros naklejany na szybę albo wewnątrzszybowy, umieszczony między taflami pakietu.

Listwa przyszybowa

Listwa przyszybowa to profil mocujący pakiet szybowy w skrzydle, zakładany od strony wnętrza. Jej demontaż umożliwia wymianę samego pakietu szybowego bez wymiany okna.

Okapnik

Okapnik to profil aluminiowy montowany na dolnym ramiaku skrzydła lub ościeżnicy od zewnątrz, którego zadaniem jest odprowadzenie spływającej wody deszczowej przed lico okna. Chroni dolne uszczelnienie i połączenie z parapetem przed zaciekaniem.

Parapet zewnętrzny

Parapet zewnętrzny to obróbka pod oknem od strony elewacji, odprowadzająca wodę opadową od ściany. Poprawnie osadzony parapet wchodzi pod dolny profil ościeżnicy i ma spadek od okna, co chroni szczelinę montażową przed zawilgoceniem.

Ościeże

Ościeże to powierzchnia otworu w ścianie, w którym osadzone jest okno: boczne, górna i dolna płaszczyzna muru wokół stolarki. Od jakości przygotowania ościeża zależy szczelność i trwałość uszczelnienia montażowego.

Węgarek

Węgarek to występ muru w ościeżu, za który częściowo chowa się ościeżnica od strony zewnętrznej. Osłania ramę przed wiatrem i deszczem oraz zmniejsza widoczną szerokość profilu na elewacji.

Profil wielokomorowy

Profil wielokomorowy to kształtownik PVC, z którego wykonuje się ramy i skrzydła, podzielony wewnątrz na komory powietrzne. Kolejne komory wydłużają drogę ucieczki ciepła, a największa z nich mieści wzmocnienie stalowe.

Wzmocnienie stalowe

Wzmocnienie stalowe to ocynkowany kształtownik umieszczany wewnątrz komory profilu PVC, nadający oknu sztywność. Do wzmocnienia przykręca się okucia, dlatego jego obecność ma znaczenie także dla odporności na włamanie.

Przekładka termiczna

Przekładka termiczna to wkładka z tworzywa o niskiej przewodności, rozdzielająca zewnętrzną i wewnętrzną część profilu aluminiowego. To ona sprawia, że współczesne okna aluminiowe osiągają parametry cieplne odpowiednie dla budynków mieszkalnych.

Szklenie i pakiety szybowe

Pakiet szybowy

Pakiet szybowy (szyba zespolona) to hermetyczny zespół dwóch lub trzech tafli szkła rozdzielonych ramkami dystansowymi i wypełniony gazem szlachetnym. Wymagania szczelności pakietów określa norma PN-EN 1279, a objawy jej utraty opisujemy w poradniku o zaparowanej szybie.

Ramka dystansowa

Ramka dystansowa to listwa na obwodzie pakietu, utrzymująca stały odstęp między taflami i mieszcząca środek osuszający. „Ciepła ramka" z tworzywa kompozytowego ogranicza mostek termiczny na krawędzi szyby i zmniejsza ryzyko kondensacji przy brzegach tafli.

Argon

Argon to gaz szlachetny wypełniający przestrzeń między taflami pakietu, o przewodności cieplnej niższej niż powietrze. Jego obecność poprawia izolacyjność szyby; ucieczka gazu po rozszczelnieniu pakietu jest nieodwracalna.

Powłoka niskoemisyjna

Powłoka niskoemisyjna to niewidoczna warstwa tlenków metali napylona na taflę, która odbija promieniowanie cieplne z powrotem do pomieszczenia. Odpowiada za większą część izolacyjności współczesnego pakietu szybowego.

Szyba hartowana (ESG)

Szyba hartowana ESG to tafla poddana obróbce termicznej zwiększającej kilkukrotnie jej wytrzymałość, która po stłuczeniu rozpada się na drobne, nieostre kawałki. Stosuje się ją tam, gdzie liczy się bezpieczeństwo użytkowe, na przykład jako zewnętrzną taflę okien dachowych.

Szyba laminowana (VSG)

Szyba laminowana VSG to co najmniej dwie tafle trwale sklejone folią, które po pęknięciu pozostają w ramie zamiast się osypać. Stanowi podstawę szyb o podwyższonej odporności na włamanie i szyb akustycznych.

Folia akustyczna

Folia akustyczna to specjalna folia PVB stosowana w szybach laminowanych, tłumiąca drgania tafli w pasmach hałasu komunikacyjnego. Podnosi wskaźnik Rw pakietu skuteczniej niż samo pogrubienie szkła, co wyjaśniamy w poradniku o oknach dźwiękoszczelnych.

Szyby P2A i P4A

P2A i P4A to klasy odporności szyb na ręczny atak według normy PN-EN 356, badane zrzutem stalowej kuli. P2A to laminat podstawowy, a P4A - szyba wymagana w oknach klasy RC2, opisanych w poradniku o oknach antywłamaniowych.

Pęknięcie termiczne

Pęknięcie termiczne to samoistne pęknięcie tafli wywołane nierównomiernym nagrzaniem szyby, biegnące prostopadle od krawędzi bez punktu uderzenia. Sprzyjają mu częściowe zacienienie, ciemne zasłony przy szybie i naklejone folie.

Parametry i normy

Uw

Uw to współczynnik przenikania ciepła całego okna (wyrobu z ramą i szybą), wyrażany w W/(m²·K) - im niższy, tym cieplejsze okno. Obowiązujące WT2021 wymagają Uw nie wyższego niż 0,9 dla okien pionowych i 1,1 dla połaciowych.

Ug

Ug to współczynnik przenikania ciepła samego pakietu szybowego, bez ramy. Jest zawsze korzystniejszy niż Uw całego okna, dlatego porównując oferty należy pytać o Uw kompletnego wyrobu, nie o Ug z katalogu szyb.

Uf

Uf to współczynnik przenikania ciepła samej ramy (profilu) okna. Wraz z Ug, udziałem powierzchni i mostkiem krawędziowym składa się na wynikowy współczynnik Uw wyrobu.

Rw

Rw to ważony wskaźnik izolacyjności akustycznej właściwej przegrody, wyznaczany według PN-EN ISO 717-1 na podstawie badań opisanych w PN-EN ISO 10140, wyrażany w decybelach. Do wskaźnika dołącza się poprawki C i Ctr; sposób ich czytania tłumaczymy w poradniku o współczynniku Rw.

WT2021

WT2021 to potoczna nazwa aktualnych wymagań Warunków Technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki, w zakresie izolacyjności cieplnej obowiązujących od 2021 roku. Dla stolarki określają maksymalne wartości Uw i są punktem odniesienia m.in. w programie Czyste Powietrze.

PN-EN 1627

PN-EN 1627 to norma klasyfikująca odporność okien i drzwi na włamanie w klasach od RC1 do RC6, na podstawie badań obciążeniem i próbą włamania ręcznego. Klasa dotyczy zawsze kompletnego, przebadanego wyrobu wraz z okuciami i szybą.

Klasa RC

Klasa RC (resistance class) to poziom odporności wyrobu na włamanie według PN-EN 1627. W budownictwie mieszkaniowym praktyczne znaczenie mają RC1N, RC2N i RC2, które omawiamy w poradniku o klasach RC.

Współczynnik g

Współczynnik g określa, jaka część energii promieniowania słonecznego przenika przez szybę do wnętrza. Wyższe g oznacza więcej darmowych zysków ciepła zimą, ale też większe ryzyko przegrzewania latem, istotne zwłaszcza przy oknach połaciowych.

Punkt rosy

Punkt rosy to temperatura, przy której para wodna zawarta w powietrzu zaczyna się skraplać. Gdy powierzchnia szyby lub ościeża jest chłodniejsza od punktu rosy powietrza w pomieszczeniu, pojawia się na niej kondensacja.

Kondensacja

Kondensacja to skraplanie pary wodnej na chłodnych powierzchniach okna. Rosa od strony pokoju świadczy o wilgotności i wentylacji pomieszczenia, rosa zewnętrzna o dobrej izolacji szyby, a wilgoć między taflami o rozszczelnieniu pakietu.

Montaż

Ciepły montaż

Ciepły montaż (montaż warstwowy) to technika uszczelnienia szczeliny między oknem a murem trzema warstwami: paroszczelną od wnętrza, termoizolacyjną w środku i paroprzepuszczalną od zewnątrz. Zasadę i sposób kontroli wykonania opisujemy w poradniku o ciepłym montażu.

Taśma paroszczelna

Taśma paroszczelna to wewnętrzna warstwa uszczelnienia montażowego, blokująca przenikanie wilgotnego powietrza z pomieszczenia w głąb szczeliny. Zapobiega kondensacji pary wodnej wewnątrz ocieplenia wokół ramy.

Taśma paroprzepuszczalna

Taśma paroprzepuszczalna to zewnętrzna warstwa uszczelnienia montażowego: wodoszczelna od strony opadów, ale wypuszczająca parę wodną ze szczeliny na zewnątrz. Dzięki niej ocieplenie obwodu okna pozostaje suche.

Konsole montażowe

Konsole montażowe to stalowe wsporniki pozwalające osadzić okno poza licem muru, w warstwie ocieplenia budynku. Taki montaż ogranicza mostek termiczny na styku ramy z konstrukcją ściany.

Kotwy montażowe

Kotwy to stalowe łączniki mocujące ościeżnicę do muru, przykręcane do ramy i osadzane w ścianie. Producenci systemów określają maksymalne rozstawy kotew; ich zachowanie decyduje o sztywności i bezpieczeństwie zamocowania.

Klocki podszybowe

Klocki podszybowe to podkładki, na których opiera się pakiet szybowy w skrzydle, ustawiane według schematu zależnego od typu okna. Poprawne klockowanie przenosi ciężar szyby na konstrukcję skrzydła i zapobiega jego opadaniu.

Kołnierz uszczelniający

Kołnierz uszczelniający to systemowa obróbka łącząca okno dachowe z pokryciem połaci, odprowadzająca wodę opadową na pokrycie. Dobiera się go do rodzaju i wysokości profilu pokrycia, co omawiamy w poradniku o oknach dachowych.

Rama izolacyjna

Rama izolacyjna to systemowy element ocieplenia obwodu okna dachowego, zakładany wokół ościeżnicy przed montażem w połaci. Zapewnia ciągłość izolacji termicznej między oknem a warstwami dachu.

Okucia i bezpieczeństwo

Okucia obwiedniowe

Okucia obwiedniowe to mechanizm rozprowadzony po obwodzie skrzydła, który jednym ruchem klamki rygluje okno w kilku punktach naraz. Odpowiadają za tryby otwierania, docisk skrzydła i znaczną część odporności okna na włamanie.

Rolka mimośrodowa

Rolka mimośrodowa to regulowany czop ryglujący na obwodzie skrzydła, którego obrót zmienia siłę docisku do uszczelki. Sezonowa regulacja rolek to podstawowa czynność opisana w poradniku o regulacji okien.

Zaczep antywyważeniowy

Zaczep antywyważeniowy to stalowy element na ościeżnicy współpracujący z rolką w kształcie grzybka, uniemożliwiający podważenie i wypchnięcie skrzydła. Liczba i rozmieszczenie takich zaczepów decyduje o odporności okna na wyważenie.

Klamka z kluczykiem

Klamka z kluczykiem to okucie blokujące ruch mechanizmu okna po przekręceniu zamka. Chroni przed otwarciem okna od środka po wybiciu otworu w szybie oraz przed dziećmi; w klasach RC2 wzwyż jest elementem wymaganym.

Rozwórka

Rozwórka to element okuć prowadzący skrzydło w trybie uchyłu i ograniczający kąt jego wychylenia. Jej wypadnięcie z prowadzenia to typowa usterka wymagająca interwencji serwisu, a nie samodzielnej naprawy.

Mikrowentylacja

Mikrowentylacja to pozycja okuć, w której skrzydło odsuwa się od ramy o kilka milimetrów, umożliwiając powolną wymianę powietrza. Nie zastępuje nawiewnika, ale ogranicza wilgoć przy szczelnie zamkniętych oknach.

Wentylacja i eksploatacja

Nawiewnik

Nawiewnik to urządzenie montowane w górnej części okna lub ściany, doprowadzające powietrze zewnętrzne do pomieszczenia w sposób kontrolowany. W szczelnych domach z wentylacją grawitacyjną jest warunkiem jej poprawnego działania.

Nawiewnik higrosterowany

Nawiewnik higrosterowany to nawiewnik samoczynnie zwiększający przepływ powietrza przy wzroście wilgotności w pomieszczeniu i przymykający się, gdy powietrze jest suche. Ogranicza straty ciepła, zachowując ochronę przed kondensacją.

Otwory odwadniające

Otwory odwadniające to kanaliki w dolnym profilu ościeżnicy, którymi woda z wrębu okna odpływa na zewnątrz. Ich drożność należy kontrolować przy każdym myciu okien, co przypominamy w checkliście konserwacyjnej.

Uszczelka EPDM

Uszczelka EPDM to elastyczna uszczelka z kauczuku syntetycznego osadzona w rowkach ramy i skrzydła, odpowiadająca za szczelność na obwodzie. Wymaga okresowej pielęgnacji środkami silikonowymi, a po utracie elastyczności podlega wymianie.

Typy okien i konstrukcji

Okno rozwierno-uchylne

Okno rozwierno-uchylne to najpopularniejszy typ okna w Polsce: jedno skrzydło otwiera się do wnętrza i uchyla do wietrzenia. O trybie pracy decyduje położenie klamki sterującej okuciami obwiedniowymi.

Okno obrotowe

Okno obrotowe to okno dachowe z osią obrotu w połowie wysokości skrzydła, umożliwiającą obrócenie go do mycia. Typy otwierania okien połaciowych porównujemy w poradniku o oknach dachowych.

Okno połaciowe

Okno połaciowe (dachowe) to okno montowane w skośnej połaci dachu, konstrukcyjnie przystosowane do obciążenia śniegiem i odprowadzania wody po własnej powierzchni. WT2021 dopuszcza dla niego Uw do 1,1 W/(m²·K).

Drzwi PSK

PSK to drzwi uchylno-przesuwne: skrzydło po odryglowaniu odsuwa się równolegle i przesuwa wzdłuż stałego przeszklenia. Wymagają mniej miejsca niż drzwi rozwierane i mniejszej ingerencji konstrukcyjnej niż systemy podnoszono-przesuwne.

Drzwi HST

HST to drzwi podnoszono-przesuwne dużych rozmiarów, w których okucie unosi ciężkie skrzydło ponad prowadnicę, pozwalając przesuwać wielkie przeszklenia lekkim ruchem. Ze względu na wagę wymagają odpowiednio zaprojektowanego progu i nadproża.

Monoblok

Monoblok to okno z ościeżnicą o poszerzonym profilu, obejmującą warstwę ocieplenia ściany. Stosuje się go m.in. w budownictwie z węgarkiem izolacyjnym, aby zachować ciągłość docieplenia bez konsol.

Jak korzystać ze słownika

Definicje mają charakter przeglądowy i celowo unikają szczegółów ofertowych. Jeżeli szukasz decyzji, nie definicji, zacznij od poradnika dopasowanego do etapu: kiedy wymienić okna na etapie decyzji, wymiana okien krok po kroku na etapie realizacji oraz z czego składa się cena okna przed rozmową o wycenie. Znaczenia norm przywołanych w hasłach (WT2021, PN-EN 1627, PN-EN 1279, PN-EN ISO 717-1) omawiamy szerzej w artykułach tematycznych.

Co zabrać z tego słownika

  • Parametry okna czyta się parami: Uw dla ciepła całego wyrobu, Rw dla akustyki, klasa RC dla odporności na włamanie - każda z tych wielkości pochodzi z innej normy i mierzy co innego.
  • Pakiet szybowy, ramka dystansowa i powłoka niskoemisyjna odpowiadają za większość parametrów okna - rama jest ważna, ale to szklenie robi wynik.
  • Jakość montażu opisują pojęcia z grupy montażowej: trzy warstwy uszczelnienia, konsole, kotwy i klocki podszybowe - wyrób bez poprawnego osadzenia nie osiąga swoich parametrów.
  • Hasła eksploatacyjne (rolka mimośrodowa, otwory odwadniające, uszczelki) wracają co sezon - to od nich zależy, jak długo okno pozostanie sprawne.